Skipasmķšar viš Eyjafjörš.
Skipasmíðar við Eyjafjörð.
Nokkuð ljóst er að skipasmíðar hafa verið stundaðar við Eyjafjörðinn frá örófi alda enda var fiskurinn sá búhnykkur, sem skildi á milli feigs og ófeigs. Á fyrstu öldum byggðar í landinu var hver sá sæll sem hafði í sig og á. Um annað og meira var ekki beðið. Litlar sem engar heimildir er nú aðgengilegar um bátasmíðar við fjörðinn á öldum áður en til að fanga fiskinn og skjóta fuglinn urðu menn að hafa báta og þá hafa þeir sem fjörðinn byggðu örugglega smíðað.
Svarfdæla greinir þó frá sex mönnum í Svarvaðardal, sem stofnuðu félag í þeim tilgangi að smíða bát og gera hann út en þar segir: "Þat var félagsgerð þeirra, at þeir gera skip ok hafa í ánni ok veiða fyrir hvers manns landi fiska".
Frásögn Barna Sæmundssonar, fiskifræðings í Andvara árið 1900 gefur smá innsýn í bátaflota Eyfirðinga um næst síðustu aldamót en þar segir: "1899 gengu af Látraströnd, Grenivík og Höfðahverfi 31 bátur, af Svalbarðsströnd 19, af Akureyri 36, úr Glæsibæjarhreppi 24, af Árskógsströnd og úr Hrísey 64 af Svarfaðardal og Upsaströnd 23, úr Ólafsfirði 19 eða alls 216 bátar".
Bjarni getur þess einnig í frásögn sinni að bátar þessir séu allflestir með "Eyjafjarðarlagi", sem var nokkurs konar samruni af eyfirsku og norsku handbragði.
Orðrétt segir Bjarni: "Bátar hér eru allflestir með "Eyjafjarðarlaginu" sem er sameining af lagi hinna gömlu Eyjafjarðarbáta og norsku sjægte-lagi. Þeir eru góðir í sjó að leggja og vel lagaðir bæði til róðurs og siglinga. Þeir eru að smíði og öllum frágangi vandaðri og smekklegri en aðrir Íslenskir bátar, er ég hef séð".
Það virðist því liggja nokkuð í augum uppi að flestir þeirra báta, sem upptalning Bjarna nær til, hafa verið smíðaðir á Eyjafjarðarsvæðinu og er því ekki út í hött að álykta að búendur við Eyjafjörð hafi verið sjálfum sér nógir í þessum efnum allt frá því að land byggðist. Þessa má sjá stað á mörgum stöðum að til voru menn sem hafa haft lífsviðurværi sitt af bátasmíðum að meira eða minna leyti. Í "Iðnaðarsögu Íslands" 1. bindi segir svo. "Gissur Gissurarson, búlaus maður við Skjaldarvík, smíðaði flestar selabyttur fyrir Eyfirðinga, og er sagt, að hann hafi smíðað 120 selabyttur og smærri fiskibáta."
Á þessum vef verða nafngreindir bátar, sem með vissu hafa verið smíðaðir við Eyjafjörð svo og þeirra einstaklinga og fyrirtæka, sem að smíðunum stóðu.
Upptalningin nær aftur til gömlu hákarlaskútanna eins og frá þeim er greint í heimildum svo og annarra skipa og báta, sem á eftir fylgdu svo langt sem vitneskja hrekkur til.
Margir fræðimenn hafa gert skútusmíðunum skil og verður hér ekki um þá vitneskju bætt. Athyglisvert er við skoðun þessara rita að þeim ber ekki alltaf saman og jafnvel má finna misræmi innan sjálfra ritanna.
Erfitt er að sjá af heimildum hvenær var um hreina nýsmíði að ræða, eldri skipum breytt eða hvenær skip voru endurbyggð frá grunni. Því má ljóst vera að tæpast verður um einhverja tæmandi upptalningu á nýsmíði skipa og báta að ræða.
Um og eftir næst síðustu aldamót og á fyrstu tugum tuttugustu aldar var smíði árabáta nánast heimilisiðnaður beggja vegna fjarðarins. Litlar upplýsingar eru til um smíði þessara báta og því útilokað að henda reiður á fjölda þeirra. Heimilda er þó ekki alveg vant því að í Skráningarbók Eyjafjarðarsýslu, sem varveitt er á Héraðskjalasafninu á Akureyri, má finna skráningu á um eitt hundrað árabátum yfir ca. tíu ára tímabil sitt hvoru megin við næst síðustu aldamót. Þó að skráning þessi spanni aðeins um tíu ára tímabil þá gefur hún nokkra hugmynd um smíði þessara fara á undan og eftir þessu tímabili.
Svipaða sögu um heimildarskort má í raun segja um vélknúin för, sem smíðuð voru við Eyjafjörðinn fyrstu þrjá áratugi tuttugustu aldarinnar. Þó að vitneskja um smíðina og jafnvel smíðastaðinn liggi fyrir þá hefur reynst þrautin þyngri að fá staðfestingu á hver eða hverjir smíðuðu hvern einstakan bát.
Röðun efnis er í stórum dráttum sú að getið verður skipasmíða fyrir árið 1900 undir heitinu "Skútur. Nýsmíði þiljuskipa við Eyjafjörð" en eftir þann tíma verður efni raðað eftir landshlutum, skipasmíðastöðvum og skipasmiðum.
Röðun skipa fyrir og eftir 1900 er þó ekki einhlýt þar sem nokkur skip byggð fyrir 1900 verða látin fylgja skipasmiðum, sem smíðuðu meginþorra skipa sinna í upphafi tuttugustu aldar.
Fyrsta þilskipið, sem sjósett var við Eyjafjörð, var "Dugga" Eyvindar Jónssonar á Karlsá, sem hann smíðaði árið 1715.
Tæplega hálf önnur öld leið þar til næsta þilskip, smíðað við fjörðinn, klauf dætur Ránar á firðinum.
Upp úr miðri nítjándu öldinni hófust þilskipasmíðar við Eyjafjörð. Skip þessi voru yfir höfuð veikbyggð og lögun þeirra ekki sem best. Þar hjálpaðist að vöntun á góðum viði og vanþekking á byggingarlagi. Svo er að sjá að nýsmíði þessara ára hafi verið framkvæmd án þess að í upphafi hafi verið að endinum hugað. Engin líkön voru gerð að fyrirhuguðum skipum hvað þá teikningar, sem smiðir þekktu alls ekki. Afleiðing þessa varð sú að þilskipin voru yfirleitt veikbyggð og sjóhæfni þeirra yfir höfuð léleg.
Í sjálfu sér er ekki við skipasmiðina að sakast. Þeir voru börn síns tíma og þekking á skipasmíðum ekki komin á það stig sem seinna varð.
Fyrsta þilskipið sem smíðað er við Eyjafjörð, á eftir "Duggu" Eyvindar Jónssonar á Karlsá, var Orri smíðaður af Þorstein Daníelssyni, Skipalóni að því að talið er árið 1851. Næsta eyfirska þilskipið, sem inn Eyjafjörðinn siglir er skúta Friðriks Jónssonar á Bakka en hún kom vorið 1855 og var endursmíði Danskrar skútu, sem dagað hafði uppi á Raufarhöfn.
Árið 1858 er talið að þilskip við Eyjafjörð hafi verið sextán talsins og í Þingeyjarsýslu voru þau níu og munu þau flest hafa verið byggð í Eyjafirði.
Þrjú þessara skipa voru keypt erlendis frá og kom Anne Margrethe, Þorsteins á Lóni þeirra fyrst til landsins en henni var haldið til veiða árið 1857. Í daglegu tali gekk Anne Margrethe undir nafninu Lónsjaktin en skipið rak seglvana á landi við Þórshöfn á Langanesi 6. maí 1963 eftir tveggja sólahringa hrakninga norðaustan Melrakkasléttu. Áhöfnin komst lífs af að einum manni undanskildum, sem tók fyrir borð áður en skipið kenndi grunns. Í Norðurfar 2. ágúst 1863 er grinargóð frásögn af hrakningum skipsins áður en það bar að landi.
Laust eftir Lónsjaktinni kom jakt Jóns Loftssonar frá Grenivík til landsins og eru líkur á að það hafi verið árið 1858.
Þriðja skipið, Fáfnir, var smíðaður í Kristjaníu í Noregi 1857. Skipið var 10 rúmlestir nettó að stærð og sléttbyrðingur.
Talið er að Fáfnir hafi verið fyrsti sléttbyrðingurinn í norðlenska hákarlaflotanum. Hann kom til landsins að hausti smíðaárið eða nokkrum mánuðum seinna vorið 1858. Skipið var smíðað fyrir Íslendinga og er sennilega fyrsta nýsmíðin, sem Norðlendingar kaupa erlendis frá. Fyrir kaupunum stóð Tryggvi Gunnarsson, frá Laufási seinna bóndi að Hallgilsstöðum í Fnjóskadal.
Til liðs við sig fékk hann séra Björn í Halldórsson, Laufási, Einar Ásmundsson í Nesi og séra Gunnar Ólafsson í Höfða. Skipið kostaði 2.500 rd.
Fleiri skipa má geta, sem komu erlendis frá á þessum tíma eða stuttu eftir ofanskráð nafngreind skip. Sjófugl var smíðaður úr furu í Noregi 1958 en heimildir skortir fyrir því hvort hann kom til landsins það ár. Skipið var 19 brúttólestir að stærð.
Eigendur voru Steinn Jónsson á Svæði, Oddur Jónasson í Hvammi og Jörundur Jónsson í Hléskógum en bæir þessir eru allir staðsettir í Grýtubakkahreppi.
Á fyrstu áratug 20. tuttugustu aldarinnar fór að örla á skipasmíðafyrirtækjum á Akureyri. Þar riðu á vaðið Anton Jónsson, skipasmiður og Ragnar Ólafsson, verslunarstjóri sem stofnuðu bátasmiðju árið 1907 og byggði fyrirtæki þeirra nokkra báta. Ekki liggur ljóst fyrir hve lengi fyrirtækið starfaði en svo mikið er víst að Anton var viðriðin skipasmíðar fram á þriðja áratug aldarinnar.
Árið 1915 þann 2. mars greinir blaðið "Norðri" svo frá.
"Vélbátasmíðar eru með meira móti í vetur í Akureyrarbæ. Snorri Jónsson, timburmaður hefur þrjá til fjóra báta í smíðum og vinnur bátasmiðurinn Bjarni Þorkelsson úr Reykjavík hjá honum. Anton Jónsson, timburmaður, Bjarni Einarsson, timburmaður og Ásgeir Pétursson, kaupmaður hafa allir vélbáta í smíðum".
Í blaðinu "Norðurland" má lesa 10. apríl 1915.
"Vélbátaverkstæði tvö hafa verið sett á stofn hér í bænum í vetur. Annað þeirra á verslun Snorra Jónssonar og er þar yfirsmiður Bjarni Þorkelsson, hinn þjóðkunni bátasmiður úr Reykjavík. Hitt á Anton Jónsson timburmeistari og stýrir hann því sjálfur". Þessari frétt er fylgt eftir í blaðinu 17. apríl 1915 með eftirfarandi setningu.
"Vélbátaverkstæði: Auk þeirra sem getið var í síðasta blaði hefur Ásgeir Pétursson, kaupmaður komið einu á fót í vetur og er Kristján Markússon skipasmiður yfirmaður þess. Ásgeir lætur þar byggja 5 báta sem hann ætlar sjálfur að halda úti til fiskveiða".
Ljóst er af þessum tilvitnunum að á Akureyri hafa verið reknar fjórar bátasmíðastöðvar árið 1915. Það er vissulega umhugsunarvert í ljósi þess að aðstæður allar til útgerðar hafa tæpast verið ömurlegri í annan tíma þar sem hafís lónaði inn og út Eyjafjörðinn allt sumarið, frá vori til hausts, með ofankomu og ísþoku.
Þrátt fyrir erfitt árferði þá svall ótrúlegur baráttuandi í brjóstum manna til frekari framkvæmda. Lýsandi dæmi þess er leiðangur Rögnvaldar Snorrasonar, Jónssonar, skipasmiðs til Jan Mayen árið 1918 á vélbátnum Snorra EA-376, þá nýbyggðum, til skoðunar á rekaviði sem nota mætti til bátasmíða.
Á þriðja tug 20. aldarinnar mynduðu Gunnar Jónsson og Kristján Nói Kristjánsson með sér félag til skipasmíða, þá Kaupfélag Eyfirðinga Akureyri á fjórða tugnum, Slippstöðin hf. og Bátaverkstæði Gunnlaugs og Trausta sf. á þeim sjötta og Vör hf. á þeim áttuna. Auk þessara fyrirtækja þá ráku nokkrir einstaklingar umfangsmiklar bátasmíðar án þess að bera fyrirtækjanöfn.
Jafnframt því að byggja vönduð og traust skip þá er nokkuð víst að skipasmíðafyrirtækin höfðu fullan hug á að halda byggingarkostnaði í lágmarki. Til marks um það má benda á að gerður var út 12 daga leiðangur í júní árið 1957 til Jan Mayen og þangað sóttur rekaviður. Upphaf leiðangursins má rekja til stofnunar hlutafélags nokkurra mann í Ósló 1955 og um svipað leyti gerðu nokkrir Akureyringar með sér félag til að taka þátt í þessari athugun á rekaviði með norska félaginu. Skip var leigt til fararinnar og kom það hlaðið viði til baka. Viðurinn nýttist þó ekki svo sem vænst hafði verið og varð því ekkert af frekari viðarflutningum frá Jan Mayen.
Að kafa ofan í skipasmíðasögu á Eyjafjarðarsvæðinu er í raun eins og að leita að nál í heystakki. Árabátasmiðir fyrri alda eru nú flestir fallnir í gleymskunnar dá. Jafnvel umsvifamiklir bátasmiðir eru móðu huldir þrátt fyrir að vitað sé að þeir hafi smíðað tugi báta. Báta sem örugglega hafa fengið nöfn en engar heimildir eru lengur til um. Hætt er við að margur smiðurinn liggi óbættur hjá garði í samantekt um eyfirska skipasmíði. Minning þeirra, þó að ónafngreindir séu, mun þó koma upp í hugann við lestur þess, sem vitað er um einstaka skipasmiði og skipasmíðar við Eyjafjörð.
ÁBÁ.